W jaki sposób przechowywać leki i szczepionki?

Leki i szczepionki powinny być przechowywane i transportowane ściśle według zaleceń producenta. Dla jednych preparatów zalecane jest przechowanie i przewożenie w temperaturze pokojowej, dla innych w temperaturze np. 4 stopni Celsjusza. Dla bezpieczeństwa pacjenta każdy etap przechowywania i transportowania leków i szczepionek powinien być odpowiednio zapisywany i monitorowany.

Nie stosowanie się od zaleceń producenta odnośnie przechowywania oraz transportowania leków i szczepionek w najlepszym wypadku może nie pomóc pacjentowi, w najgorszym może nawet doprowadzić do zgonu pacjenta. Lek jest to substancja wprowadzana do organizmu w danej postaci (jeden typ substancji może być w postaci zastrzyków, tabletek czy podawany we wlewie) i w ściśle określonej dawce. Nieodpowiednie przechowywanie danego leku może spowodować, że dawka ulegnie dezaktywacji lub zmieni swoje właściwości w sposób zagrażający zdrowiu, a nawet życiu pacjenta. Podczas narażania danego leku na ekstremalne warunki temperaturowa, wilgotnościowe, czy nasłonecznienie substancje aktywne i pomocnicze mogą ulegać modyfikacjom, które nie były przebadane przez wytwórcę i w połączeniu z innymi lekami, które również były podobnie traktowane może to stanowić bardzo niepożądane połączenie.

Załóżmy, że zgodnie z zaleceniami producenta szczepionka lub dany lek powinna być przechowywana w lodówce w 4 stopniach Celsjusza. Czy każda lodówka się do tego nadaje? Czy można dowolnie w lodówce przetrzymywać taką szczepionkę? Otóż nie każda lodówka i nie w każdym miejscu. Wynika to z budowy urządzenia oraz z prostych właściwości fizycznych. Każde urządzenie, szczególnie bez wymuszonego obiegu powierza wewnątrz, charakteryzuje się danym rozkładem temperatury. Z lekcji fizyki w szkole podstawowej wiemy, że cieplejsze powietrze, które jest lżejsze, zawsze „ucieka” do góry, tak też dzieje się w komorze lodówki, w której przechowujemy leki i szczepionki, zawsze w górnej części komory jest wyższa temperatura. Nowoczesne, specjalistyczne lodówki farmaceutyczne takie jak https://danlab.pl/nasze-produkty/urzadzenia-chlodnicze/chlodziarki-farmaceutyczne/ posiadają wewnątrz komory wentylator, który zapobiega temu procesowi, w sposób wymuszony miesza powietrze wewnątrz. Dodatkowo sam charakter pracy urządzenia, bezwładność termiczna elementów agregatu, powoduje, że nastawiona temperatura nie jest ostro zachowana, a elementy chłodnicze samoczynnie włączają się, gdy temperatura wzrośnie powyżej danej wartości, pracują do momentu spadku według zaprogramowanej w urządzeniu histerezy i wyłączają się. Taki cykl jest ciągle powtarzany, a temperatura wewnątrz może się, zatem wahać w pewnych granicach – np. zaprogramowując urządzenie na 4 stopnie Celsjusza, temperatura przy stabilności ±0,5°C może się wahać w granicach ±3,5°C aż do ±4,5°C i jest to spowodowane budową i właściwościami urządzenia. Czym urządzenie jest bardziej zaawansowane tym stabilność jest lepsza a bezpieczeństwo naszych leków i szczepionek większe.

Czy warto oszczędzać na lodówkach? Zdecydowanie nie! Czy wydać 2 tys. zł na nieprofesjonalne urządzenie czy zainwestować 8 tys. zł w profesjonalne urządzenie z wymuszonym obiegiem i rejestracją temperatury. Życie ludzkie nie ma ceny, ale zauważmy, że ogromną wartość stanowią preparaty tam przetrzymywane. Załadowanie jednej np. 300 litrowej lodówki 200 szczepionkami po 200 zł daje wartość 40 000 zł – w przypadku udowodnienia lekarzowi lub farmaceucie, że dana zawartość nie była przechowywana z zachowaniem norm całą zawartość należy zutylizować- a to z jednej strony generuje nam stratę w postaci wartości preparatów, a z drugiej dodatkowy koszt utylizacji.

Odpowiadając na pytanie, czy każde miejsce w lodówce nadaje się do przechowywania leków i szczepionek i biorąc pod uwagę powyższy akapit – nie, nie każde miejsce jest tak samo dobre. O ile to możliwe należy medykamenty przechowywać na środkowej półce – gdzie stabilizacja i fluktuacja temperatury jest najmniejsza, należy zadbać, aby opakowanie nie dotykało ścianek komory (w ściankach znajdują się elementy chłodnicze, które okresowo się włączają i mogą powodować czasowe przemrożenie delikatnej zawartości opakowania), należy dbać o to, aby nie uszkodzić opakowania. Leki i szczepionki przede wszystkim mają pomóc pacjentowi. Nawet najdroższy lek, który przechowywany i przewożony był w nieodpowiednich warunkach należy poddać utylizacji. Nadrzędną zasadą jest „po pierwsze nie szkodzić”.